De geschiedenis en traditionele toepassingen van medicinale paddenstoelen

KENNISBANK / FUNCTIONELE PADDENSTOELEN

De geschiedenis en traditionele toepassingen van medicinale paddenstoelen

Ruim vijfduizend jaar geleden loopt een man over een Alpenpas, ver boven de boomgrens. In zijn tas zitten een paar stukjes paddenstoel, zorgvuldig bewaard. We kennen hem als Ötzi, de man uit het ijs. Wat hij precies met die paddenstoelen deed, blijft deels een raadsel, maar het zegt iets: mensen en paddenstoelen delen al heel lang een geschiedenis.

In dit artikel reizen we er doorheen. Van de Alpen naar de bossen van Siberië, van de berghellingen van Tibet naar de schilderijen van China. Het is het verhaal van de geschiedenis van medicinale paddenstoelen, en van wat mensen er door de eeuwen heen in zagen. Wil je eerst weten wat functionele paddenstoelen zijn, lees dan Functionele paddenstoelen: een kennismaking.

De eerste sporen: van Chili tot de Alpen

Paddenstoelen zijn al heel lang onderdeel van het leven van mensen. Volgens een historisch overzicht uit 2026 zijn bij archeologische vindplaatsen in Chili eetbare paddenstoelenresten gevonden van zo’n 13.000 jaar oud.

Ötzi is een betere gids. Hij had stukjes van de tondelzwam bij zich, die hij volgens onderzoekers gebruikte om vuur te maken. Ook droeg hij stukjes berkenzwam aan een leren veterje. Waarom, weten we niet. Een bekende gedachte is dat hij ze gebruikte tegen darmparasieten, maar dat is een vermoeden en geen vaststaand feit. Het laat vooral zien dat mensen paddenstoelen als nuttig zagen en ze bij zich droegen.

Europa: de zwam die vuur, kleding en wondzorg werd

De tondelzwam (Fomes fomentarius) is een van de bekendste paddenstoelen uit de Europese geschiedenis. Uit het vruchtlichaam maakte men amadou, een zachte, vilt-achtige stof die makkelijk vlam vat. Er zijn aanwijzingen dat de zwam al in de late prehistorie als vuurstarter werd gebruikt, en ook in Hedeby, een Vikingnederzetting, is hij gevonden.

Maar de zwam kon meer. Van amadou werden mutsen, handschoenen en broeken gemaakt, en in Bohemen ook lijsten en siervoorwerpen. Tandartsen en chirurgen gebruikten het om bloedingen te stelpen en om tanden droog te houden. Een paddenstoel die vuur gaf, warm hield en wonden verzorgde: geen wonder dat hij een plaats had in het huis van mensen.

China: zhi, de wonderlijke zwam

Als je aan medicinale paddenstoelen denkt, denk je vaak aan China. Daar zijn de verhalen het rijkst, en ook het meest genuanceerd.

In klassieke Chinese teksten komt het woord zhi voor, een woord voor bijzondere zwammen en planten waaraan mensen een lang leven toeschreven. Een van de oudste en bekendste teksten over kruiden is de Shennong Bencao Jing, die volgens overzichten in de eerste of tweede eeuw na Christus werd opgeschreven en overlevering van veel eerder bundelt. Het noemt 365 stoffen en rangschikt ze in groepen. De glanzende lingzhi staat in de hoogste groep, bij de kruiden die men zag als verzorgend en geschikt voor langdurig gebruik.

Hier moet je wel een kanttekening maken. Historici wijzen erop dat de koppeling tussen het woord zhi en de glanzende rode zwam die wij nu Reishi noemen, pas in de loop van de eeuwen sterker werd. In de beroemde Compendium of Materia Medica van Li Shizhen uit 1596 komt de rode zwam voor onder de naam chi zhi, rode zhi. En in de Ming-dynastie (1368 tot 1644) zie je hem steeds vaker in schilderkunst en versiering, als symbool van geluk, voorspoed en een lang leven. Een van de bekendste afbeeldingen is een schilderij van Chen Hongshou (1598 tot 1652), waarop een Taoïstische wijze een lingzhi vasthoudt. In Japan verschijnt dezelfde zwam rond dezelfde tijd in de kunst, met dezelfde betekenis van geluk, gezondheid en een lang leven.

Het mooie is dat het verhaal van lingzhi daarmee niet kleiner wordt. Het wordt rijker. Het is een paddenstoel die eeuwenlang symbool was van wat mensen wensten: tijd, rust en veerkracht. Meer over de Reishi van nu lees je in Reishi: rust, balans en veerkracht.

Tibet en de Himalaya: yartsa gunbu

Hoog in de bergen van Tibet groeit een van de bijzonderste paddenstoelen van de wereld: Cordyceps sinensis, in Tibet yartsa gunbu genoemd. De naam betekent ongeveer “zomergras, winterworm”. Het Chinese woord dong chong xia cao is een directe vertaling.

De oudste tekst waarin het gebruik wordt beschreven, komt van de Tibetaanse arts Zurkhar Nyamnyi Dorje (1439 tot 1475), die het noemde in een verzameling medicijnen. In de Chinese kruidenkunde duikt het voor het eerst op in 1694, in het werk van Wang Ang. Het wordt met de hand geplukt, samen met de rups waarin het groeit, en geldt al lang als een kostbaar versterkend middel en als statussymbool. Mensen waardeerden het om kracht en vitaliteit. Meer over de moderne Cordyceps en de verhalen eromheen lees je in Cordyceps: energie en ademruimte.

Die waardering heeft nu een prijs. Onderzoekers van Stanford publiceerden in 2018 in PNAS dat de oogst van yartsa gunbu afneemt, door intensief plukken en door warmere winters op het Tibetaanse plateau. Hoge prijzen en grote aantallen plukkers zetten de natuur onder druk. Dat is een van de redenen dat gekweekte soorten, zoals Cordyceps militaris, zo belangrijk zijn geworden. Daar lees je meer over in Wilde en gekweekte paddenstoelen: wat is het verschil?.

Cordyceps: de paddenstoel die China’s hardloopsters de wereld liet verbijsteren

Cordyceps: De paddenstoel die China’s hardloopsters de wereld liet verbijsteren

Siberië en het noorden: de zwarte knobbel van de berk

In de koude bossen van Siberië, Rusland, Finland en Scandinavië groeit op berken een zwarte, gebarsten knobbel die op verbrand hout lijkt: Chaga. Volgens het historisch overzicht uit 2026 is er al in de twaalfde eeuw sprake van gebruik door het volk van de Khanty in West-Siberië. Overzichtsartikelen noemen het gebruik als volksgeneesmiddel vanaf de zestiende eeuw, vooral als afkooksel dat langzaam werd getrokken en als thee werd gedronken.

Het ritueel is eenvoudig en prachtig: een stuk Chaga langzaam laten trekken in heet water tot de drank donkerbruin kleurt. In de volksgeneeskunde werd het gebruikt voor allerlei doeleinden, bijvoorbeeld voor de buik en de lever. Meer over de aardende kracht van Chaga lees je in Chaga: kracht, weerstand en aarding.

Wat deden mensen er eigenlijk mee?

Als je de verhalen naast elkaar legt, valt een aantal dingen op.

  • Het was bijna altijd een drank. Een afkooksel, een thee, een slow brew. Hete water was de oudste manier om de paddenstoel te ontsluiten en is volgens een overzicht uit 2024 nog steeds de meest gebruikte methode.
  • Het ging om dagelijks gebruik en niet om één keer. Paddenstoelen werden gezien als iets om langere tijd te gebruiken, als tonicum, een versterkend middel voor het hele lichaam.
  • De waarde zat in vitaliteit, rust en veerkracht. Lingzhi voor een lang en kalm leven, Cordyceps voor kracht, Chaga voor het koude noorden, Lion’s Mane in Japanse en Chinese bergkloosters.
  • Het onderscheid tussen voeding en geneeskunde was klein. Dat is een groot verschil met onze manier van kijken, en ook de reden dat wij liever spreken over functioneel gebruik dan over behandeling.

Wil je weten hoe die oude, langzame methoden zich verhouden tot hoe we vandaag paddenstoelen verwerken, lees dan Extractie van paddenstoelen: waarom en hoe het gebeurt.

Van traditie naar laboratorium

Pas in de twintigste eeuw gaat de wetenschap zich ermee bemoeien. Volgens het historische overzicht uit 2026 begint de moderne belangstelling in de jaren zestig, in Japan, met onderzoek naar Turkey Tail (1965) en shiitake (1969). Sindsdien zijn er duizenden studies verschenen, vooral naar de suikerketens in de celwand, de bètaglucanen.

Een recent voorbeeld is een overzichtsstudie uit 2025 in het European Journal of Clinical Nutrition. De onderzoekers bundelden twaalf gerandomiseerde studies met samen 1.449 gezonde volwassenen en keken naar bètaglucanen. In vier van de tien studies die vermoeidheid maten, was de vermoeidheid lager, en in zeven van de tien studies die stemming maten, was de stemming beter. Het gaat om gezonde mensen en om bètaglucanen in het algemeen, niet om één paddenstoel, dus het is een beginpunt en geen eindpunt. Maar het laat wel zien dat de oude intuïtie, dat een paddenstoel iets kan betekenen voor energie en stemming, nu ook in het lab onderzocht wordt.

Waarom wij dit verhaal vertellen

Wij geloven dat je een paddenstoel pas goed leert kennen als je weet waar hij vandaan komt. Dat is ook hoe we kiezen: zoveel mogelijk wilde oogst door lokale plukkers, rustig gedroogd, in kleine batches verwerkt en met aandacht geëxtraheerd. Onze aanpak lees je in onze viervoudige extractiemethode. Je vindt de extracten bij functionele paddenstoelen kopen, en een overzicht van alle soorten in Functionele paddenstoelen: een overzicht.

Een paddenstoel is in de traditie nooit een snelle oplossing geweest. Het was iets om bij te drinken, bij te vertragen en bij thuis te komen. Als je dat ritme zoekt en er samen naar wilt kijken, dan kan dat in een coachingsgesprek. Veel mensen combineren paddenstoelen ook met microdoseren, zoals je leest in Microdosing combineren met functionele paddenstoelen.

Voorzorg

Dat iets al eeuwen wordt gebruikt, betekent niet dat het voor iedereen geschikt is. Bespreek functionele paddenstoelen eerst met je arts of apotheker als je zwanger bent of borstvoeding geeft, medicijnen gebruikt (zoals bloedverdunners, middelen voor bloedsuiker of bloeddruk, of middelen die het immuunsysteem remmen), een auto-immuunziekte hebt of binnenkort een operatie krijgt. Meer lees je in Contra-indicaties en verantwoordelijk gebruik.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van medicinale paddenstoelen

Er zijn aanwijzingen dat mensen al duizenden jaren paddenstoelen gebruiken. Ötzi, die ruim vijfduizend jaar geleden leefde, had stukjes paddenstoel bij zich. Geschreven bronnen over medicinaal gebruik gaan in China ruim tweeduizend jaar terug, al is de precieze datering van oude teksten vaak onzeker.

Lingzhi is de Chinese naam voor de glanzende Reishi (Ganoderma). In de traditie en de kunst is het een symbool van geluk, voorspoed en een lang leven. Meer lees je in ons artikel over Reishi.

Yartsa gunbu is de Tibetaanse naam voor Cordyceps sinensis, een paddenstoel die op rupsen groeit in de hooggebergten van Tibet en de Himalaya. De naam betekent ongeveer “zomergras, winterworm”. Het wordt in de traditie gezien als kostbaar en versterkend.

Ja. De tondelzwam werd gebruikt voor vuur, kleding en om bloedingen te stelpen, en Ötzi had zowel tondelzwam als berkenzwam bij zich. De Europese traditie is minder bekend dan de Aziatische, maar wel degelijk aanwezig.

Meestal als afkooksel of thee, waarbij de paddenstoel lang in heet water trok. Dagelijks gebruik als tonicum was gebruikelijk. Hoe wij dat vandaag doen, lees je in onze viervoudige extractiemethode.

Nee. In de traditie is het onderscheid tussen voeding en geneeskunde klein, maar functionele paddenstoelen zijn bij ons geen geneesmiddel en vervangen geen medische behandeling.

Relatief wel. De moderne belangstelling begint in de jaren zestig en is de laatste jaren sterk gegroeid, met nu ook onderzoek bij mensen. Veel vragen zijn nog open.

Lees verder over functionele paddenstoelen

Functionele paddenstoelen: een kennismaking
Wilde en gekweekte paddenstoelen: wat is het verschil?
Extractie van paddenstoelen: waarom en hoe het gebeurt
Lion’s Mane: focus en helderheid
Turkey Tail: bescherming en herstel

Bronnen

Dit artikel is bedoeld als informatie en is geen medisch advies. Functionele paddenstoelen zijn geen geneesmiddel en vervangen geen medische behandeling. Heb je vragen over jouw situatie, bespreek ze dan met een arts. Lees ook onze disclaimer.